Nakon banjalučke premijere i gledanja filma „Zlatni rez ’42 – Djeca Kozare” u jednom dahu, sve poruke o autorskoj beskompromisnosti i prirodi zla o kojima je Lordan Zafranović govorio u intervjuu „Razgovori sa mjerom” sa Sanjom Jović dobile su svoj potpun, zastrašujući smisao.
vo ostvarenje odbija da ponudi jeftinu katarzu, pretvarajući gledaoca u direktnog svjedoka koji iz bioskopske sale izlazi sa teškom etičkom odgovornošću.
Ljeto 1942. godine ostalo je upisano kao jedna od najmračnijih stranica u istoriji srpskog naroda na ovim prostorima. Tokom ozloglašene kozaračke ofanzive, mašinerija Nezavisne Države Hrvatske (NDH) provodila je sistematski teror i masovna ubistva, otimajući djecu iz naručja majki i šaljući ih u logore poput Jastrebarskog i Siska. Sa više od 11.000 ubijene i stradale djece do 14 godina starosti, Kozara je postala simbol neizrecive patnje i nevinog stradanja.
Upravo tu tešku, gotovo nepodnošljivu istorijsku građu reditelj Lordan Zafranović pretvara u film „Zlatni rez ’42 – Djeca Kozare”, nedavno premijerno prikazan u krcatoj dvorani Borik u Banjaluci. O ovom poduhvatu i samoj simbolici „zlatnog reza” sa Zafranovićem smo razgovarali prije 11 mjeseci u okviru emisije „Razgovori sa mjerom” u trenutku kada je film tek izlazio iz montaže i pripremao se za susret s publikom.
Tada otvorena esencijalna dilema savremenog doba, da li umjetnik smije da ćuti pred zlom i šta se dešava kada filmska umjetnost odbaci sve kompromise, u „Zlatnom rezu ’42” doživjela je svoju potpunu vizuelnu, dramsku i etičku materijalizaciju.
Oslanjajući se na istorijske činjenice i dramaturgiju zasnovanu na tekstu Arsena Diklića, Zafranović gradi filmski spomenik koji ne služi prosto komemoraciji, već postaje aktivni krik i opomena.
Vizuelni jezik filma nosi prepoznatljiv autorski rukopis: ekspresivni, estetski strogo komponovani kadrovi namjerno suprotstavljaju savršenstvo filmske kompozicije i monstruoznost prikazanog zločina. Ta distorzija stvara dubok nemir: zločin u logorima NDH nije prikazan kao nasumični čin ludila, već kao industrijalizovana mašinerija smrti i sistematizovano zlo.
U samom središtu naracije nalaze se najranjiviji, djeca sa Kozare. Film se direktno hvata u koštac sa najbrutalnijim elementima ustaškog terora: odvajanjem djece, logorskom dehumanizacijom i sistemskim uništenjem čitavih porodica. Sučeljavanjem apsolutne nevinosti dječijeg pogleda i mehanizma stradanja, Zafranović odbija da pojeftini žrtvu kroz patetiku ili jeftini senzacionalizam. Umjesto toga, on prikazuje ustašku mašineriju smrti onakvom kakva je bila: surovom, ideološki zadojenom i bezdušnom, primoravajući nas na potpuna moralnu budnost.
Iako nisam profesionalni filmski kritičar, kao strastveni filmofil koji uživa u svim filmskim žanrovima, ali i kao neko ko od malih nogu nosi duboko urezane prizore stradanja djece sa Kozare, priroda ustaškog zla na platnu potresla me je do samog dna duše. Tek sada, nakon što sam film odgledala u jednom dahu, sve one riječi i koncepti o kojima nam je Lordan govorio u intervjuu dobijaju svoj puni, zastrašujući smisao.
Gledajući platno, u potpunosti sam shvatila dubinu i prirodu tog zla na koju nas je upozoravao, zla koje ovdje ne ostaje samo istorijska činjenica, već postaje opipljiva, nepodnošljiva stvarnost. Film ne dozvoljava gledaocu da ostane neutralan posmatrač, već ga stavlja pred ogledalo sopstvene savjesti i etičke odgovornosti.
Iako je rad na ovom projektu decenijama bio pritisnut raznim opstrukcijama, Zafranovićeva vizija ostala je nepokolebljiva. Prikazujući istinu bez uljepšavanja, „Zlatni rez ’42” postaje snažan bedem protiv savremenog istorijskog revizionizma i zaborava.
Ovo nije film koji se gleda radi zabave, ovo je film koji se preživljava. Proći kroz njegovu emocionalnu i moralnu golgotu znači prihvatiti tezu da je čovjek dužan da preuzme odgovornost za svijet u kom živi. Zafranović je još jednom dokazao da velika umjetnost ne podilazi publici, već traži hrabrost da se sa istinom suoči oči u oči.
